ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକନୃତ୍ୟ: ଗୋଟିପୁଅ, ରଣପା, ସମ୍ବଲପୁରୀFolk Dances of Odisha: Gotipua, Ranapa, Sambalpuri
ଓଡ଼ିଶା ଭାରତର ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟରେ ଏକ ଅନନ୍ୟ ସ୍ଥାନ ଅଧିକାର କରିଛି। ୧୨ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଅନଙ୍ଗଭୀମ ଚୋଡ଼ଗଙ୍ଗ ଦେବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ ପୁରୀର ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ଓଡ଼ିଶାର ଧାର୍ମିକ ଏବଂ ସାଂସ୍କୃତିକ ଜୀବନର କେନ୍ଦ୍ରବିନ୍ଦୁ। ଓଡ଼ିଶୀ ଭାରତର ଅନ୍ୟତମ ପ୍ରାଚୀନ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟ ଭାବରେ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ ମାନ୍ୟତା ପାଇଛି। ଏହା ଛାଉଡ଼ ନୃତ୍ୟ ଏବଂ ମହାରୀ ପରମ୍ପରାରୁ ବିକଶିତ। ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ପରମ୍ପରା ସହିତ ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକନୃତ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସମାନ ଭାବରେ ସମୃଦ୍ଧ। ଗୋଟିପୁଅ, ରଣପା ଏବଂ ସମ୍ବଲପୁରୀ ନୃତ୍ୟ ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକନୃତ୍ୟ ପରମ୍ପରାର ତିନୋଟି ମୁଖ୍ୟ ସ୍ତମ୍ଭ।Odisha holds a unique place in India’s cultural heritage. The Jagannath Temple at Puri, built in the 12th century by Anantavarman Chodaganga Dev, stands as the epicenter of Odisha’s religious and cultural life. Odissi, recognized as one of India’s oldest classical dance forms, evolved from the Gotipua (male dancer) and Mahari (temple dancer) traditions, with evidence of its poses found in Konark Sun Temple sculptures dating to the 13th century. Alongside this classical tradition, Odisha’s folk dances are equally rich. Gotipua, Ranapa, and Sambalpuri dance represent three major pillars of Odisha’s folk dance heritage.
ଗୋଟିପୁଅ ନୃତ୍ୟ: ଓଡ଼ିଶୀର ମୂଳ ପରମ୍ପରାGotipua Dance: The Root Tradition of Odissi
ଗୋଟିପୁଅ ଓଡ଼ିଶାର ପାରମ୍ପରିକ ନୃତ୍ୟ ଯେଉଁଥିରେ ବାଳକମାନେ ମହିଳା ବେଶରେ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି। ୧୬ଶ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଏହି ପରମ୍ପରା ଆରମ୍ଭ ହୋଇଛି। “ଗୋଟି” ଅର୍ଥ ଏକ ଏବଂ “ପୁଅ” ଅର୍ଥ ବାଳକ — ଅର୍ଥାତ୍ ଏକକ ବାଳକ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷିତ ନୃତ୍ୟ। ୧୬ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ବୈଷ୍ଣବ ସମ୍ପ୍ରଦାୟର ପ୍ରଭାବରେ ଦେବଦାସୀ ବା ମହାରୀ ପରମ୍ପରାକୁ ନିଷେଧ କରାଗଲା। ଏହାର ବିକଳ୍ପ ଭାବରେ ଗୋଟିପୁଅ ନୃତ୍ୟର ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ବାଳକମାନେ ୫-୬ ବର୍ଷ ବୟସରୁ ନୃତ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି। ରଘୁରାଜପୁରରେ ଗୋଟିପୁଅ ଦଳ ବିଶେଷ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।Gotipua is a traditional Odisha dance where young boys dress as girls and perform Odissi. Originated in the 16th century, the term derives from “Goti” (single) and “Pua” (boy) — meaning a dance performed by a single boy. When Vaishnavism rose to prominence in the 16th century, the devadasi (mahari) tradition was banned from temples. Gotipua emerged as an alternative, with boys training from age 5-6 to perform in female attire. Raghurajpur village near Puri has famous gotipua troupes, where every family has been traditionally associated with this art form.
ଗୋଟିପୁଅ ନୃତ୍ୟର ବେଶଭୂଷା ଏବଂ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟCostume and Features of Gotipua Dance
ଗୋଟିପୁଅ ନୃତ୍ୟର ବେଶଭୂଷା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷଣୀୟ। ବାଳକମାନେ ପାରମ୍ପରିକ ସମ୍ବଲପୁରୀ ବା ବୋମ୍ବାଇ ଶାଢ଼ୀ ପିନ୍ଧନ୍ତି। ମୁଣ୍ଡରେ କୁଣ୍ଡଳ, କପାଳରେ ଟିକା, ନାକରେ ନଥୁନୀ ଏବଂ ଗଳାରେ ଫୁଲ ମାଳି ପିନ୍ଧାଯାଏ। ବାଳକମାନେ କେଶ ବଢ଼ାଇ ଚୁଟି ବାନ୍ଧନ୍ତି। ଗୋଟିପୁଅ ନୃତ୍ୟର ସବୁଠାରୁ ମୁଖ୍ୟ ବୈଶିଷ୍ଟ୍ୟ ହେଉଛି “ବନ୍ଧା” ମୁଦ୍ରା। ଏଥିରେ ବାଳକମାନେ ଜଡ଼ାଯାଇ ଥିବା ଅବସ୍ଥାରୁ ଶରୀରକୁ ଆକାଶତ୍ର ଉଠାନ୍ତି। ଏହା ଅତ୍