ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ପୁରୀ ଭାରତର ଚାରି ପବିତ୍ର ଧାମ (ଚାର୍ ଧାମ) ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ । ପୁରାଣ ଅନୁଯାୟୀ, ମାଳବ ଦେଶର ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନୀଳ ମଣି ରୂପରେ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପୂଜା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ବର୍ତ୍ତମାନର ମହାମନ୍ଦିର ଗଙ୍ଗ ବଂଶର ରାଜା ଅନଙ୍ଗ ଭୀମ ଦେବ ୧୨ଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ । ମନ୍ଦିରର ଉଚ୍ଚତା ପ୍ରାୟ ୨୧୪ ଫୁଟ୍ । ଚୂଳ ଉପରେ ବିରାଜମାନ ନୀଳଚକ୍ର ସୂର୍ୟଙ୍କ ରଥର ପ୍ରତୀକ ।The Shri Jagannath Temple in Puri is one of the four sacred Char Dham pilgrimage sites in Hinduism. According to the Puranas, King Indradyumna of Malwa began worshipping Jagannath in the form of Vishnu’s blue jewel. The present grand temple was built in the 12th century by King Ananga Bhima Deva of the Ganga dynasty. The temple stands approximately 214 feet tall, crowned by the sacred Nilachakra, symbolising the chariot of the Sun.
ନୀଳାଦ୍ରୀ ବିଜେ: ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଘର ଫେରଣି | Niladri Bije: Lord Jagannath Return Home
ରଥଯାତ୍ରା: ପୁରୀର ମହା ଉତ୍ସବ | Rath Yatra: The Grand Festival of Puri
ଓଡ଼ିଶାର କଳା ଓ ସଂସ୍କୃତି: ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ଐତିହ୍ୟ | Art and Culture of Odisha
ମନ୍ଦିର ରଚନାTemple Structure
ମନ୍ଦିରର ଚାରି ଭାଗ: ବିମାନ (ଦେଉଳ) ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନେ ବିରାଜମାନ, ଜଗମୋହନ (ଭକ୍ତ ସମାବେଶ ମଣ୍ଡପ), ନାଟମଣ୍ଡିର (ନୃତ୍ୟ ମଣ୍ଡପ), ଏବଂ ଭୋଗମଣ୍ଡପ (ଭୋଗ ପ୍ରସ୍ତୁତି ସ୍ଥାନ) । ମୁଖ୍ୟ ଦ୍ୱାର ସିଂହଦ୍ୱାର — ଦୁଇଟି ପଥର ସିଂହ ପହରା ଦେଇଛନ୍ତି ।The temple complex has four main sections: the Vimana (Deula) where the deities reside, the Jagamohana (devotee assembly hall), the Natamandira (dance pavilion), and the Bhogamandapa (offering preparation hall). The main entrance is the Singhadwara (Lion Gate), guarded by two stone lions.
ତିନି ଦେବତାThe Three Deities
ଗର୍ଭଗୃହରେ ତିନି ଭାଇ ବିରାଜମାନ — ଜଗନ୍ନାଥ (କୃଷ୍ଣ, କଳା), ବଳଭଦ୍ର (ବଳରାମ, ଧଳା) ଏବଂ ସୁଭଦ୍ରା (ହଳଦିଆ) । ତିନି ଦେବତା କାଠ ନିର୍ମିତ ଏବଂ ହାତ, ପାଦ, ଆଙ୍ଗୁଠି ନଥାଏ — ଜଗତର ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତାର ପ୍ରତୀକ । ପ୍ରତି ୮-୧୯ ବର୍ଷରେ ନବକଳେବର ଉତ୍ସବରେ ନୂଆ ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣ ହୁଏ ।The sanctum houses the three siblings — Jagannath (Krishna, dark), Balabhadra (Balarama, white), and Subhadra (yellow). All three deities are carved from wood and have no hands, feet, or fingers — symbolising the incompleteness of the universe. Every 8 to 19 years, new idols are created during the Nabakalebara festival.
ରଥ ଯାତ୍ରାRath Yatra
ପ୍ରତି ବର୍ଷ ଆଷାଢ଼ ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱିତୀୟା (ଜୁନ-ଜୁଲାଇ) ରେ ବିଶ୍ୱ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରଥ ଯାତ୍ରା ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ନନ୍ଦିଘୋଷ (ଜଗନ୍ନାଥ), ତାଳଧ୍ୱଜ (ବଳଭଦ୍ର), ଦେବଦଳନ (ସୁଭଦ୍ରା) — ତିନି ରଥରେ ଗୁଣ୍ଡିଚା ମନ୍ଦିରକୁ ଯାଆନ୍ତି । ବାହୁନ୍ତା (ରଥ ଟଣା) ଭକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ । ୯ ଦିନ ପରେ ବାହୁଡ଼ା ଯାତ୍ରାରେ ଫେରନ୍ତି ।The world-famous Rath Yatra is held every year on Ashadha Shukla Dwitiya (June–July). The three chariots — Nandighosha (Jagannath), Taladhwaja (Balabhadra), and Devidalan (Subhadra) — travel to the Gundicha Temple. Devotees pulling the chariot ropes (Bahonta) is a symbol of devotion. After 9 days, the deities return in the Bahuda Yatra.
ମହାପ୍ରସାଦMahaprasad
ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ରୋଷଶାଳା — ୫୦୦ ରୋଷକର୍ମୀ, ୨୫୦ ଚୁଲି । ୫୬ ପ୍ରକାର ଶାକାହାରୀ ଭୋଗ — ପିଆଜ, ରସୁଣ ବ୍ୟବହାର ହୁଏ ନାହିଁ । ସମସ୍ତ ହିନ୍ଦୁ (ଜାତି ବିଚାର ନ କରି) ଏକ ପାତ୍ରରେ ମହାପ୍ରସାଦ ଖାଆନ୍ତି ।The temple kitchen is the world’s largest — with 500 cooks and 250 hearths. It prepares 56 varieties of vegetarian offerings daily, without using onions or garlic. All Hindus, regardless of caste, eat the Mahaprasad together from a single plate.
ଦୈନିକ ନୀତିDaily Rituals
ମଙ୍ଗଳ ଆରତୀ (ଭୋର), ଧୂପ ଓ ଭୋଗ (ଦିନ), ସନ୍ଧ୍ୟା ଆରତୀ, ବଡ଼ ସିଂହାର ବେଶ (ଶୟନ) । ସ୍ନାନ ଯାତ୍ରା (ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା), ହେରା ପଞ୍ଚମୀ, ନବକଳେବର ପ୍ରମୁଖ ଉତ୍ସବ । କେବଳ ହିନ୍ଦୁମାନଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ ଅଧିକାର ।Daily rituals include Mangala Arati (dawn), Dhupa and Bhoga (daytime), Sandhya Arati (evening), and Bada Singhara Bhesha (before sleep). Major festivals include Snana Yatra (Jyeshtha Purnima), Hera Panchami, and Nabakalebara. Entry to the temple is restricted to Hindus only.
