ଭୁବନେଶ୍ୱର: ଓଡ଼ିଶାର ମନ୍ଦିର ନଗରୀBhubaneswar: The Temple City of Odisha
ଭୁବନେଶ୍ୱର — ଓଡ଼ିଶାର ରାଜଧାନୀ ଏବଂ ଭାରତର ପ୍ରାଚୀନ ମନ୍ଦିର ସହର। ଏହାକୁ “ମନ୍ଦିର ନଗରୀ” (Temple City) ଏବଂ “କଥା ନଗରୀ” (Cathedral City) କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ତୃତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀ BCE ରୁ ପଞ୍ଚଦଶ ଶତାବ୍ଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିର୍ମିତ ୭୦୦ରୁ ଅଧିକ ମନ୍ଦିର ରହିଛି — କେବଳ ଏକ ପାଖରେ ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପତ୍ୟ, ଅନ୍ୟ ପାଖରେ ଆଧୁନିକ IT ପାର୍କ ଏବଂ ବିକାଶ।Bhubaneswar — the capital of Odisha and India’s ancient Temple City. Called the “Cathedral City” with over 700 temples spanning from the 3rd century BCE to the 15th century CE. Ancient Kalinga architecture coexists with modern IT parks and shopping malls.
ଐତିହାସ: ତ୍ରିମୂର୍ତି କଳିଙ୍ଗHistory: The Glory of Kalinga
ଭୁବନେଶ୍ୱରର ଇତିହାସ କଳିଙ୍ଗ ସଭ୍ୟତା ସହ ଜଡ଼ିତ। ଏହା ପ୍ରାଚୀନ କଳିଙ୍ଗ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ରାଜଧାନୀ ଥିଲା। ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଯୁଗରେ ଏଠାରେ ବୌଦ୍ଧ ଧର୍ମ ପ୍ରଚଳିତ ଥିଲା — ଉଦୟଗିରି ଓ ଖଣ୍ଡଗିରି ଗୁମ୍ଫା ଏହାର ପ୍ରମାଣ। ମହାମେଘବାହୁ ଅବଧାନ (୨୬୧ BCE) ଏଠାରେ ଜଳାଶୟ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ — ଏହା ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା ବନ୍ଧ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ।Bhubaneswar’s history is intertwined with the Kalinga civilisation. It was the capital of the ancient Kalinga empire. Buddhism flourished here in the pre-Christian era — the Udayagiri and Khandagiri caves are evidence of this heritage. Emperor Ashoka (261 BCE) built water reservoirs here — among the oldest dams in India.
ଅଷ୍ଟମ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଭୁବନେଶ୍ୱର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଶୈବ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ବିକାଶ ପାଇଲା। ସୋମବଂଶୀ ରାଜାମାନେ ଏଠାରେ ଅନେକ ମହାନ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ। ୧୯୪୮ ମସିହାରେ ଓଡ଼ିଶାର ରାଜଧାନୀ କଟକରୁ ଭୁବନେଶ୍ୱରକୁ ସ୍ଥାନାନ୍ତରିତ ହେଲା।From the 8th century, Bhubaneswar developed as a major Shaiva pilgrimage centre. The Somavanshi kings built many magnificent temples here. In 1948, the capital of Odisha was shifted from Cuttack to Bhubaneswar.
ପ୍ରମୁଖ ମନ୍ଦିର ମାନKey Temples
ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର (୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀ): ଭୁବନେଶ୍ୱରର ସବୁଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ମନ୍ଦିର (୫୪.୮ ମିଟର)। କଳିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପତ୍ୟର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଦାହରଣ। ହୀରକ ରେଖା, ମାନବ ଓ ପଶୁ ମୂର୍ତ୍ତି — ଏହାର ବିଶେଷତା। ଏଠାରେ ଶିବ ରାତ୍ରି ଓ ଚତୁର୍ଧ ମୁର୍ତି ପୂଜା ହୁଏ। ପ୍ରତିଦିନ ଶିବରାତ୍ରିରେ ବିନ୍ଦୁ ମିଳାଏ ଏବଂ ରଥ ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଏଠାରୁ ଚାରକା ବାହାରି ଯାଏ।Lingaraj Temple (11th century): Bhubaneswar’s tallest temple (54.8 metres). The finest example of Kalinga architecture, known for its diamond-shaped lines, human and animal sculptures. Shivaratri and the worship of Chaturdha Murti are celebrated here. During Rath Yatra, the chariot proceeds from this temple.
ମୁକ୍ତେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର (୧୦ମ ଶତାବ୍ଦୀ): “ମୁକ୍ତିର ଦ୍ୱାର” — ଓଡ଼ିଶା ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପତ୍ୟର କଳାର ମୁକୁଟ। ତୋରଣ (ବିଜେ ଦ୍ୱାର) ଅତି ସୁନ୍ଦର — ବୌଦ୍ଧ, ଜୈନ ଓ ଶୈବ ଶିଳ୍ପ ମିଶିଛି। ମହାଶିବରାତ୍ରି ଏଠାରେ ଥିବା ବିଶ୍ୱାସ। ମୁକ୍ତେଶ୍ୱର ନୃତ୍ୟ ଉତ୍ସବ ପ୍ରତିବର୍ଷ ମନ୍ଦିର ପରିସରରେ ଅନୁଷ୍ଠିତ ହୁଏ।Mukteshwar Temple (10th century): The “Gateway of Liberation” — the crown jewel of Odisha temple architecture. Its torana (ornamental arch) is exquisite, blending Buddhist, Jain, and Shaiva sculpture. The annual Mukteshwar Dance Festival is held in the temple courtyard.
ରାଜାରାଣୀ ମନ୍ଦିର (୧୧ଶ ଶତାବ୍ଦୀ): “ପ୍ରେମର ମନ୍ଦିର” ନାମରେ ପରିଚିତ। ଲାଲ ବାଲୁକର ପଥରରେ ନିର୍ମିତ, ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ନକ୍ସା କାମ — ଦେବଦାସୀ, ଅପ୍ସରା, ନାୟିକା ଓ ଅଳଙ୍କାର ମୂର୍ତ୍ତି।Rajarani Temple (11th century): Known as the “Temple of Love.” Built from red sandstone with intricate carvings of devadasis, apsaras, nayikas, and ornamental figures.
ଅନ୍ୟ ମନ୍ଦିର: ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱର, ପାର୍ସୁରାମେଶ୍ୱର, ସାରଙ୍ଗା, ବୈତାଳ ଦେଉଳ, ମାର୍କଣ୍ଡେଶ୍ୱର — ଏହି ମନ୍ଦିରମାନେ କଳିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପତ୍ୟର ବିବିଧତା ଦର୍ଶାନ୍ତି।Other temples: Brahmeshwar, Parsurameshwar, Sari, Vaital Deul, and Markandeshwar — showcasing the diversity of Kalinga architecture.
ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପତ୍ୟ: କଳିଙ୍ଗ ଶୈଳୀTemple Architecture: Kalinga Style
ଭୁବନେଶ୍ୱରର ମନ୍ଦିରମାନେ “କଳିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପତ୍ୟ” ଶୈଳୀର ଅନୁସାରୀ। ଏହାର ମୁଖ୍ୟ ବିଶେଷତା: ରେଖ ମଣ୍ଡପ (ବକ୍ର ଶିଖର), ଭିତର ଓ ବାହାର କାନ୍ଥରେ ଦେବଦେବୀ, ପଶୁ ଓ ଭୂମିଷ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଖୋଦିତ, ଉଚ୍ଚ ଶିଖର (ଲିଙ୍ଗରାଜର ୫୪.୮ ମିଟର), ପ୍ରତି ମନ୍ଦିରରେ ପବିତ୍ର ଜଳାଶୟ, ନାଟ ମଣ୍ଡପ (ନୃତ୍ୟ ମଣ୍ଡପ) ଓ ଭୋଗ ମଣ୍ଡପରେ ଦେବଦାସୀ ନୃତ୍ୟ ଭଙ୍ଗି ଚିତ୍ରିତ।Bhubaneswar’s temples follow the “Kalinga architecture” style. Key features: rekha deul (curvilinear tower), richly carved walls inside and out with deities, animals, and earthly figures, towering shikharas (Lingaraj’s at 54.8m), sacred water tanks at every temple, and natamandapa (dance halls) with carved devadasi figures.
ଆଧୁନିକ ଭୁବନେଶ୍ୱରModern Bhubaneswar
ଭୁବନେଶ୍ୱର ଏକ ସ୍ମାର୍ଟ ସିଟି — InfoPark ଓ STPI IT ପାର୍କ, ବିଜୁ କମ୍ପାନୀ, ବିମାନବନ୍ଦର (BBI), ମେଟ୍ରୋ ଓ ଶପିଂ ମଲ। ଏଠାରେ ଉତ୍କଳ ବିଶ୍ୱବିଦ୍ୟାଳୟ, IIT Bhubaneswar, AIIMS ଓ ଅନେକ ଶିକ୍ଷଣ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅଛି। ଓଡ଼ିଶା ରାଜ୍ୟ ସଂଗ୍ରହାଳୟ ଓ ଜିଓ ଲାଇବ୍ରେରୀ ଏଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ — ପ୍ରାଚୀନ ହସ୍ତକଳା, ପଟଚିତ୍ର ଓ ଶିଳ୍ପ ସଂରକ୍ଷଣ କରାଯାଏ।Bhubaneswar is a Smart City — home to InfoPark and STPI IT parks, Biju Patnaik Airport (BBI), malls, IIT Bhubaneswar, AIIMS, and Utkal University. The Odisha State Museum and the Gitagovinda library with rare palm-leaf manuscripts preserve ancient handicrafts, Pattachitra art, and sculpture.
କିପରି ଯିବେ?How to Visit
ସମୟ: ଅକ୍ଟୋବର-ମାର୍ଚ (ଶୀତ ଋତୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ)
ପହଞ୍ଚ: ବିମାନବନ୍ଦର ୩ କି.ମି., ରେଳ ଷ୍ଟେସନ ୨ କି.ମି.
ଦର୍ଶନୀୟ: ମନ୍ଦିର ସନ୍ଧ୍ୟା ଭ୍ରମଣ, ଧଉଳି, ଉଦୟଗିରି-ଖଣ୍ଡଗିରି, ନନ୍ଦନକାନନ ବାଗିଚା
ଖାଦ୍ୟ: ଦହିବରଣ-ବାଦି, ଛେନା ପୋଡ଼, କାକରା ପିଠା — ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଓଡ଼ିଆ ବ୍ୟଞ୍ଜନBest Time: October–March (winter is ideal)
Access: Airport 3 km, Railway station 2 km
Must-See: Temple evening tour, Dhauli, Udayagiri-Khandagiri caves, Nandankanan Zoo
Food: Dalma-Bara, Chhena Poda, Kakara Pitha — and other Odia delicacies
ମୁକ୍ତେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର: ଭୁବନେଶ୍ୱର | Mukteshwar Temple Bhubaneswar
ଓଡ଼ିଶା ହସ୍ତତନ୍ତ: ସମ୍ବଲପୁରୀ ଇକାଟ | Odisha Handloom: Sambalpuri Ikat
