ଦୋଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା: ଓଡ଼ିଶାର ରଙ୍ଗ ପର୍ବ
ଫାଲଗୁନ ମାସର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ତିଥିରେ, ଯେତେବେଳେ ବସନ୍ତ ଆସେ, ଓଡ଼ିଶାର ପ୍ରତି ଗାଁ ଓ ସହରରେ ବିଜୟ କରେ ଏକ ରଙ୍ଗମୟ ଉଲ୍ଲାସ — ଦୋଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଯାହାକୁ ଓଡ଼ିଶାର ହୋଲି କୁହାଯାଏ। ଉତ୍ତର ଭାରତର ହୋଲିକୁ ମିଳିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଓଡ଼ିଶାରେ ଏହା କେବଳ ରଙ୍ଗ ନୁହେଁ — ଏହା ବିମାନ ବାହନରେ ଦେବତାଙ୍କ ଯାତ୍ରା, ଫଗୁଣ ଗୀତର ସୁର ଓ ଛଅ ଦିନର ପର୍ବ।
ଛଅ ଦିନର ପର୍ବ
ଦୋଳ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପାଞ୍ଚ ଦିନ — ମୋଟ ଛଅ ଦିନ — ଚଳେ ଏହି ପର୍ବ। ଗାଁ ମନ୍ଦିରର ଦେବତାମାନେ ବିମାନ (ଛୋଟ ପାଲିଭି)ରେ ବସି ଗ୍ରାମ ପରିକ୍ରମା କରନ୍ତି — ଏହାକୁ ମେଳଣ କୁହାଯାଏ। ମେଳଣରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଫଗୁ ଓ ଚିନି-ଦହି ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ; ଭକ୍ତମାନେ ଫଗୁଣ ଗୀତ ଗାନ୍ତି, ଢୋଲ-ମୃଦଙ୍ଗ-ଝାଞ୍ଜରେ ନାଚନ୍ତି। ଶେଷ ଦିନ — ଫଗୁ ଦଶମୀ ବା ପାଞ୍ଚୁ ଦିନ ପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରୀତି ସମାପ୍ତି — ଦେବତା ମନ୍ଦିରକୁ ଫେରନ୍ତି।
କିଏ କ’ଣ କରନ୍ତି
- ବିମାନ ବାହାଣା: ପ୍ରତି ଗାଁର ଇଷ୍ଟଦେବତା (ଜଗନ୍ନାଥ, କୃଷ୍ଣ, ରାଧା, ଦେବୀ) ବିମାନରେ ଯାତ୍ରା।
- ଫଗୁ: ପ୍ରାକୃତିକ ରଙ୍ଗ — ଅବିରା ଗୁଣ୍ଡ — ଛିଞ୍ଚାଯାଏ।
- ଚିନି-ଦହି ଓ ଠାକୁରଙ୍କ ଭୋଗ: ମିଠା ଦହିରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ନାନ (ପରୀକ୍ଷା ରୂପକ)।
- ଢୋଲ ଓ ଫଗୁଣ ଗୀତ: “ଫଗୁଣ ରଚନା” ପରମ୍ପରା — “ମଉଜା ମେଇଁ” ଭଳି ଗୀତ ପୁରା ମାସ ବାଜିଥାଏ।
ଆଜିର ରୂପ
ଆଜି ବି ଶାକ୍ତିପୀଠ ଓ ଶୈବପୀଠରେ — ଯେପରି ତାରାତାରିଣୀ ଓ ସମଲେଶ୍ୱରୀ ମନ୍ଦିର ଆସରରେ — ଦୋଳ ବଡ଼ ଧୂମଧାମରେ ପାଳିତ ହୁଏ। ଓଡ଼ିଶାର ପର୍ବ-ପରମ୍ପରାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତାଲିକା ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ପର୍ବଗୁଡ଼ିକର ଆମ ଲେଖା ପଢ଼ନ୍ତୁ।
Dola Purnima: Odisha’s Festival of Colour
On the full moon of Phalguna (February–March), Odisha celebrates its own Holi — Dola Purnima — a six-day spring festival that is as much about processional worship as it is about colour. Where northern India throws colour on a single day, Odisha takes its deities out on decorated palanquins called vimana through village after village.
The six-day calendar
The festival opens on Dola Purnima and runs roughly five more days, closing with the deities’ return. The centrepiece is the melana — a gathering of palanquins from many villages at a common ground, where idols of Jagannath, Krishna, Radha or the village goddess are swung together, offered phagua songs, and drenched in coloured powder (abira) and sweetened curd. Drums (dhol), mridanga and cymbals drive the famous phaguna gita repertoire through the nights.
Key elements
| Element | Description |
|---|---|
| Vimana | Small wooden palanquin-shrines carrying the deity on village rounds |
| Melana | Assembly of many vimanas at one fairground |
| Phagua songs | Spring songs of Krishna lila sung through the fortnight |
| Chhena-dahi bhoga | Sweet curd and pitha offerings to the visiting deity |
Where the celebrations peak
Every Jagannath, Shakti and Shaiva shrine joins in. Major melanas draw thousands — the gatherings around Tara Tarini near Berhampur and Samaleswari in Sambalpur are famous, while Puri’s Jagannath temple observance links the day to the larger cycle of festivals described in our pieces on the Rath Yatra year and Odisha’s theatre-festival of festivals like Dhanu Yatra.
