ଖଣ୍ଡୁଆ ପଟ୍ଟ ଶାଢ଼ୀ ଓଡ଼ିଶାର ଅନ୍ୟତମ ଗର୍ବଭରା ହସ୍ତତନ୍ତ ପରମ୍ପରା। କଟକ ଜିଲ୍ଲାର ନୂଆପତ୍ତଣ ଗ୍ରାମ ଏହାର ମୁଖ୍ୟ କେନ୍ଦ୍ର। ଏହି ଶାଢ଼ୀ ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ବସ୍ତ୍ର ପାଇଁ ବୁଣାଯାଏ ଏବଂ ଏହାକୁ ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଭୌଗଳିକ ସଂକେତ (GI Tag) ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି।
Khandua Silk Saree is one of Odisha’s proudest handloom traditions. The village of Nuapatna in Cuttack district is its primary centre. This saree is woven for Lord Jagannath’s sacred vestments and has been awarded the Geographical Indication (GI) Tag by the Government of India.
ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମିHistorical Background
ଖଣ୍ଡୁଆ ଶାଢ଼ୀର ଇତିହାସ ୧୨ଶ ଶତାବ୍ଦୀରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବାର ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ। ଗଙ୍ଗ ଏବଂ ଗଜପତି ରାଜବଂଶ ସମୟରେ ଏହି ବୁଣାକାରୀ କଳା ବହୁତ ଉନ୍ନତି ଲାଭ କରିଥିଲା। ପୁରୀର ଶ୍ରୀ ମନ୍ଦିରରେ ଭଗବାନ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ଖଣ୍ଡୁଆ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧାଯିବାର ପରମ୍ପରା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଚାଲିଛି। “ଖଣ୍ଡୁଆ” ଶବ୍ଦଟି “ଖଣ୍ଡ” ଅର୍ଥାତ୍ ଅଂଶ ବା ଟୁକୁଡାରୁ ଆସିଛି, କାରଣ ପରମ୍ପରାଗତ ଭାବରେ ଏହା ଛୋଟ ଛୋଟ ଖଣ୍ଡରେ ବୁଣାଯାଉଥିଲା।
The history of Khandua saree is believed to date back to the 12th century. This weaving art flourished greatly during the Ganga and Gajapati dynasties. The tradition of draping Lord Jagannath with Khandua fabric continues even today at the Puri shrine. The word “Khandua” comes from “Khanda” meaning a piece or segment, as traditionally the fabric was woven in small sections.
ବୁଣାକାରୀ ପ୍ରକ୍ରିୟାWeaving Process
ଖଣ୍ଡୁଆ ଶାଢ଼ୀ ପ୍ରାକୃତିକ ରେଶମ ସୂତାରୁ ତିଆରି। ବୁଣାକାରମାନେ ପାରମ୍ପରିକ କର୍ଘା (ହାତତନ୍ତ) ବ୍ୟବହାର କରି ଏହାକୁ ବୁଣନ୍ତି। ଏଥିରେ ଆଙ୍ଗି ବା ଆନକୋଲା (anchoring border) ନଥାଏ — ଏହା ସମ୍ବଲପୁରୀ ଇକାଟଠାରୁ ଭିନ୍ନ। ଡିଜାଇନ୍ ସିଧା ବୁଣାକାରୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଏ, ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ନକ୍ସା ଯାହା ଶ୍ରୀ ଜଗନ୍ନାଥ, ବାସୁଦେବ, କୂର୍ମ ଅବତାର ଏବଂ ଦଶାବତାର ମୋଟିଫ୍ ଦେଖାଯାଏ।
Khandua saree is crafted from natural silk yarn. Weavers use traditional pit looms (handlooms) to create it. It does not have the anchoring border (Anchala) technique — distinguishing it from Sambalpuri Ikat. The designs are directly woven by the craftsman, featuring intricate patterns including Lord Jagannath, Basudeva, Kurma Avatar and Dashavatara motifs.
ବିଶେଷତାUnique Features
- ରଙ୍ଗ: ପାରମ୍ପରିକ ଭାବରେ ଲାଲି ଏବଂ ଗାଢ଼ ମାରୁଣ ରଙ୍ଗରେ ବୁଣାଯାଏ, କାରଣ ଏହା ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପ୍ରିୟ ରଙ୍ଗ।
Colour: Traditionally woven in red and deep maroon, as these are Lord Jagannath’s favoured colours. - ନକ୍ସା: କୂର୍ମ ଅବତାର, ଦଶାବତାର, ପଦ୍ମ, ହାତୀ, ମୟୁର ଏବଂ ଗଜଲକ୍ଷ୍ମୀ ମୋଟିଫ୍ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଏ।
Motifs: Kurma Avatar, Dashavatara, lotus, elephant, peacock and Gajalakshmi motifs are commonly used. - ଗୀତା ଗୋବିନ୍ଦ କାନ୍ଥ: ସବୁଠାରୁ ବିଶେଷ ଖଣ୍ଡୁଆରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ “ଗୀତ ଗୋବିନ୍ଦ” କାବ୍ୟ ଶାଢ଼ୀରେ ବୁଣାଯାଏ — ଏହା ବିଶ୍ୱର ଏକ ଅନନ୍ୟ କଳା।
Gita Govinda Text: The most special Khanduas have the entire “Gita Govinda” poem woven into the saree — a unique art form in the world. - ଗୁଣବତ୍ତା: ହାଲୁକା, ମୃଦୁ ଏବଂ ଦୀର୍ଘସ୍ଥାୟୀ — ବିଶେଷ ଅବସର ଏବଂ ବିବାହରେ ଆଦରଣୀୟ।
Quality: Lightweight, soft and durable — cherished for special occasions and weddings.
GI ଟ୍ୟାଗ୍ ଏବଂ ସ୍ୱୀକୃତିGI Tag and Recognition
୨୦୧୭ ମସିହାରେ ଖଣ୍ଡୁଆ ପଟ୍ଟ ଶାଢ଼ୀକୁ ଭାରତ ସରକାରଙ୍କ ଭୌଗଳିକ ସଂକେତ (GI) ମାନ୍ୟତା ପ୍ରଦାନ କରାଯାଇଛି। ଏହା ଏହି ବୁଣାକାରୀ କଳାର ଅଧିକାର ଏବଂ ପରମ୍ପରାକୁ ସୁରକ୍ଷା ପ୍ରଦାନ କରେ। ନୂଆପତ୍ତଣ, ମାଣିନାଗ ଏବଂ ପାରିକୁଦ ଅଞ୍ଚଳର ବୁଣାକାରମାନେ ଏହାକୁ ନିଜ ଜୀବିକା ଭାବରେ ଆପଣାଉଛନ୍ତି।
In 2017, Khandua Silk Saree received the Geographical Indication (GI) recognition from the Government of India. This protects the rights and tradition of this weaving art. Weavers from Nuapatna, Maniabad and Parikud area practise this as their livelihood.
ଜଗନ୍ନାଥ ସହ ସମ୍ପର୍କConnection with Lord Jagannath
ପୁରୀ ଶ୍ରୀ ମନ୍ଦିରରେ ଭଗବାନ ଜଗନ୍ନାଥ, ବଳଭଦ୍ର ଏବଂ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କୁ ପ୍ରତିଦିନ ଖଣ୍ଡୁଆ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧାଯାଏ। ସ୍ନାନ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ପରେ ଅନସର କାଳରେ ତିନି ଦେବତାଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଖଣ୍ଡୁଆ ପଟାବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସଜାଯାଏ। ଏହା ଓଡ଼ିଆ ବୁଣାକାରୀ ଏବଂ ଭକ୍ତି ଭାବନାର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ମିଳନ।
At the Puri shrine, Lord Jagannath, Balabhadra and Subhadra are draped in Khandua fabric every day. After Snana Purnima, during the Anasara period, the three deities are adorned with special Khandua silk garments. This is a beautiful confluence of Odia weaving artistry and devotional tradition.
ବର୍ତ୍ତମାନର ଆହ୍ୱାନCurrent Challenges
ଆଜି ବି ଖଣ୍ଡୁଆ ବୁଣାକାରମାନେ ଅନେକ ଆହ୍ୱାନର ସାମ୍ନା କରୁଛନ୍ତି। ଯନ୍ତ୍ରଚାଳିତ ଶାଢ଼ୀର ପ୍ରତିଯୋଗିତା, ରେଶମ ସୂତାର ବଢ଼ୁଥିବା ଦର, ଏବଂ ନୂଆ ପିଢ଼ିର ଅନିଚ୍ଛା ଏହି ପରମ୍ପରାକୁ ବିପଦରେ ପକାଉଛି। ତଥାପି ସରକାରୀ ଯୋଜନା, GI ଟ୍ୟାଗ୍ ଏବଂ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ଚାହିଦା ବୁଣାକାରମାନଙ୍କୁ ଆଶା ଦେଇଛି।
Even today, Khandua weavers face many challenges. Competition from power loom sarees, rising silk yarn costs, and the next generation’s reluctance threaten this tradition. Yet government schemes, the GI tag, and growing global demand give weavers hope for the future.
ଖଣ୍ଡୁଆ କେବଳ ଏକ ଶାଢ଼ୀ ନୁହେଁ — ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ବୁଣାକାରୀ ଐତିହ୍ୟ, ଭକ୍ତି ଏବଂ କଳାର ଏକ ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରତୀକ। ପ୍ରତି ଓଡ଼ିଆଙ୍କ ଏହି ପରମ୍ପରାକୁ ଗର୍ବ କରିବା ଉଚିତ୍।
Khandua is not just a saree — it is a living symbol of Odisha’s weaving heritage, devotion and artistry. Every Odia should take pride in this glorious tradition.