ରାଜାରାଣୀ: ପ୍ରେମର ପ୍ରତୀକRajarani: Symbol of Love
ରାଜାରାଣୀ ମନ୍ଦିର ଭୁବନେଶ୍ୱରର ସବୁଠାରୁ ସୁନ୍ଦର ମନ୍ଦିର। ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ଏହି ମନ୍ଦିର ଲାଲ ଓ ହଳଦିଆ ବାଲି ପଥରରେ ତିଆରି — ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକ ଏହି ପଥରକୁ “ରାଜାରାଣୀ” କହନ୍ତି। ଭିତର କାନ୍ଥରେ ଦମ୍ପତି, ନାରୀ ଓ ପ୍ରେମ ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ ଖୋଦିତ — ତେଣୁ ଏହାକୁ “ପ୍ରେମ ମନ୍ଦିର” ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମନ୍ଦିରରେ କୌଣସି ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରତିମା ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି ଏହା ମୂଳରେ ଶିବଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ ଥିଲା। ଏହାର ପ୍ରକୃତ ନାମ “ଇନ୍ଦ୍ରେଶ୍ୱର” ଥିବାର ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ।The 11th-century Rajarani Temple, built from red and yellow sandstone locally called “Rajarani,” is Bhubaneswar’s most beautiful temple. Its walls feature carvings of couples, women, and romantic motifs — earning it the name “Temple of Love.” No presiding deity is enshrined here today, though scholars believe it was originally dedicated to Lord Shiva, possibly known as “Indreshvara.”
ଐତିହାସିକ ପୃଷ୍ଠଭୂମିHistorical Background
ଏକାଦଶ ଶତାବ୍ଦୀର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ସୋମବଂଶୀ ରାଜବଂଶଦ୍ୱାରା ଏହି ମନ୍ଦିର ନିର୍ମିତ ହୋଇଥିବା ବିଦ୍ୱାନମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି। ସୋମବଂଶୀ ରାଜା ଓ ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟଭାରତରୁ ଓଡ଼ିଶାକୁ ଆସିଥିଲେ। ଏହି ମନ୍ଦିର ପରଶୁରାମେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ଓ ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀର ପ୍ରତୀକ। ଫର୍ଗୁସନ୍ ୧୧୦୫ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ନିର୍ମାଣ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ବିଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି। ଜର୍ଜ ମିଚେଲ୍ ଏହାକୁ ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର ସହ ସମକାଳୀନ ବୋଲି ମତ ଦିଅନ୍ତି। ଏହା ପୁରୀର ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର ସହ ମଧ୍ୟ ସମକାଳୀନ। ମଧ୍ୟ ଭାରତର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପତ୍ୟ — ବିଶେଷକରି ଖଜୁରାହୋ ମନ୍ଦିର — ଏହି ମନ୍ଦିରର ଶୈଳୀରୁ ପ୍ରେରିତ। ଆଜି ଏହା ଭାରତୀୟ ପ୍ରତ୍ନତତ୍ତ୍ୱ ସର୍ବେକ୍ଷଣ (ASI) ଦ୍ୱାରା ସଂରକ୍ଷିତ।Scholars believe the Somavamsi dynasty built this temple in the mid-11th century CE. The Somavamsi kings and queens migrated from central India to Odisha. This temple represents a transitional phase in Odishan architecture — bridging the earlier Parasurameswara Temple and the grand Lingaraja Temple. Fergusson dates construction to 1105 CE, while George Michell places it contemporary with Lingaraja Temple. It roughly belongs to the same period as the Jagannatha Temple at Puri. The architecture of central Indian temples, especially Khajuraho, was inspired by this style. Today it is maintained by the Archaeological Survey of India (ASI) as a ticketed monument.
ସ୍ଥାପତ୍ୟ ଶୈଳୀ ଓ ଗଠନArchitecture and Structure
ରାଜାରାଣୀ ମନ୍ଦିର କଳିଙ୍ଗ ପଞ୍ଚରଥ ଶୈଳୀରେ ଏକ ଉଚ୍ଚ ପ୍ଲାଟଫର୍ମ ଉପରେ ନିର୍ମିତ। ଏଥିରେ ଦୁଇଟି ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ — ବିମାନ (ଗର୍ଭଗୃହ) ଓ ଜଗମୋହନ (ଦର୍ଶନ ମଣ୍ଡପ)। ବିମାନର ଶିଖର ୧୮ ମିଟର (୫୯ ଫୁଟ) ଉଚ୍ଚ, ବକ୍ର ରେଖା ଶୈଳୀରେ ନିର୍ମିତ। ବିମାନ ଭିତରୁ ୧୦.୨୫ ଫୁଟ ବର୍ଗକ୍ଷେତ୍ର ଓ ବାହାରୁ ୩୧x୨୯ ଫୁଟ। ବିମାନକୁ ଘେରାଇ ଅନେକ କ୍ଷୁଦ୍ର ଶିଖର (ଅଙ୍ଗଶିଖର) ରହିଛି — ଏହା ବିଶେଷତଃ ଖଜୁରାହୋ ମନ୍ଦିର ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଉପରେ ଅମଳକ (କମଳ ପାତ୍ର ଆକୃତିର ପଥର) ଓ କଳସ ଶିଖରକୁ ଶୋଭା ପ୍ରଦାନ କରେ। ବାଡା (ଟାୱାର ଅଂଶ) ସାଧାରଣତଃ ତିନି ଭାଗର ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ପାଞ୍ଚ ଭାଗ — ପାଭାଗ, ତଳଜଙ୍ଘ, ବନ୍ଧନ, ଉପରଜଙ୍ଘ ଓ ବରାଣ୍ଡ। ଜଗମୋହନର ପିରାମିଡ ଛାତ ଅଛି — ଏହା ୧୯୦୩ରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇ ମରାମତ ହୋଇଥିଲା।Rajarani Temple is built in the Kalinga pancharatha style on a raised platform with two main structures — the vimana (sanctum) and the jagamohana (viewing hall). The vimana’s curvilinear rekha shikhara rises 18 metres (59 ft). The sanctum measures 10.25 ft square inside and 31×29 ft outside. It is surrounded by clusters of miniature towers (angashikharas), resembling the Khajuraho temples. An amalaka (ridged stone disc) and kalasa (vase finial) crown the spire. The bada (tower wall) has five divisions instead of the usual three — pabhaga, talajangha, bandhana, uparajangha, and baranda. The jagamohana has a pyramidal pidha roof; it collapsed and was repaired in 1903 CE.
ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ ଓ କାରୁକାର୍ଯ୍ୟSculptures and Carvings
ଏହି ମନ୍ଦିରର ପ୍ରଧାନ ଆକର୍ଷଣ ଏହାର ଅଦ୍ଭୁତ ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟ। କାନ୍ଥରେ ଅପ୍ସରା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନର୍ତ୍ତକୀ, ବାଦ୍ୟକାର ଓ ଦିବ୍ୟ ଦମ୍ପତିଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଖୋଦିତ। ବିଶେଷତଃ ନାୟିକା (ନାରୀ ମୂର୍ତ୍ତି) ବିଭିନ୍ନ ଭାବ ଓ ମୁଦ୍ରାରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି — ଦର୍ପଣ ଦେଖୁଥିବା, ପକ୍ଷୀ ସହ ଖେଳୁଥିବା, ବୃକ୍ଷ ଚଢ଼ୁଥିବା। ବାଦ୍ୟକାରମାନେ ବାଉଁରୀ, ବୀଣା ଓ ମୃଦଙ୍ଗ ବଜାଉଛନ୍ତି। ପ୍ରେମର ଦୃଶ୍ୟ ଖଜୁରାହୋ ମନ୍ଦିର ସହ ତୁଳନୀୟ। ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରରେ ନାଗ-ନାଗିନୀ ସ୍ତମ୍ଭ, ଶୈବ ଦ୍ୱାରପାଳ ଓ ଅଷ୍ଟ ଦିଗପାଳ (ଆଠ ଦିଗର ରକ୍ଷକ) ମୂର୍ତ୍ତି ଅଛନ୍ତି। ଗଣେଶ, କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ କୋଠରୀ ମଧ୍ୟ ରହିଛି। ମୁକ୍ତେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର ତୁଳନାରେ ଏହି ଭାସ୍କର୍ଯ୍ୟରେ ଅଧିକ ଗଭୀରତା ଓ ଜୀବନ୍ତତା ଦେଖାଯାଏ।The temple’s main attraction is its extraordinary sculpture. The walls feature apsaras, gandharvas, dancers, musicians, and divine couples. The nayikas (female figures) appear in diverse moods — looking in mirrors, playing with birds, climbing trees. Musicians play flute, veena, and drums. The romantic scenes are comparable to Khajuraho. The entrance has naga-nagini pillars, Shaiva dvarapalas (door guardians), and statues of the Ashta Dikpalas (guardians of eight directions). Niches house Ganesha, Kartikeya, and other deities. Compared to Mukteshvara Temple, these sculptures show greater depth and vitality.
ଧାର୍ମିକ ମହତ୍ୱReligious Significance
ଯଦିଓ ମନ୍ଦିରରେ ବର୍ତ୍ତମାନ କୌଣସି ଦେବତା ପୂଜା ହୁଏ ନାହିଁ, ଏହା ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ। ଗର୍ଭଗୃହରେ କୌଣସି ପ୍ରତିମା ନାହିଁ — ତେଣୁ ଏହା ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶାଖା ସହ ସମ୍ପୃକ୍ତ ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ କୋଠରୀ ଓ ଦ୍ୱାରପାଳ ମୂର୍ତ୍ତିଙ୍କ ଆଧାରରେ ଏହାକୁ ଶୈବ ମନ୍ଦିର ଭାବରେ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରାଯାଏ। ମନ୍ଦିରରେ ଥିବା ମିଳନ ଓ ଉର୍ବରତାର ପ୍ରତୀକ ଦର୍ଶାଏ ଯେ ଏହା ଶିବଙ୍କୁ ସମର୍ପିତ — ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ରୂପେ। ସିଂହ, ହାତୀ ଓ ପୁଷ୍ପ ମୋଟିଫ ଶକ୍ତି ଓ ଜୀବନଶକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ। ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର ସହ ସ୍ଥାପତ୍ୟ ସମାନତା ଏହାର ଶୈବ ପରମ୍ପରା ପ୍ରମାଣିତ କରେ।Although no deity is currently worshipped here, the temple remains a sacred space. The empty sanctum means it is not linked to any specific Hindu sect, but based on its niches and dvarapala sculptures, it is broadly classified as Shaivite. The carvings of union and fertility suggest dedication to Shiva as the cosmic creator. Lions, elephants, and floral motifs symbolize strength and vitality. The architectural similarity with Lingaraja Temple confirms its Shaivite tradition.
ରାଜାରାଣୀ ସଙ୍ଗୀତ ଉତ୍ସବRajarani Music Festival
ପ୍ରତିବର୍ଷ ଜାନୁଆରୀ ମାସରେ ଓଡ଼ିଶା ପର୍ଯ୍ୟଟନ ବିଭାଗ ଦ୍ୱାରା ଆୟୋଜିତ “ରାଜାରାଣୀ ସଙ୍ଗୀତ ଉତ୍ସବ” ଏକ ପ୍ରମୁଖ ସାଂସ୍କୃତିକ ପ୍ରୋଗ୍ରାମ। ତିନି ଦିନ ଧରି ଚାଲୁଥିବା ଏହି ଉତ୍ସବରେ ଭାରତର ବିଶିଷ୍ଟ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତଜ୍ଞ ଓ ନର୍ତ୍ତକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ, ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନୀ ଓ କର୍ଣ୍ଣାଟକ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ସଙ୍ଗୀତ ପରିବେଷଣ ହୁଏ। ରାତ୍ରିରେ ଆଲୋକିତ ମନ୍ଦିର ପୃଷ୍ଠଭୂମିରେ ସଙ୍ଗୀତ ଏକ ମନୋରମ ଅନୁଭବ। ଏହି ଉତ୍ସବ ଓଡ଼ିଶାର କଳା ଓ ସଂସ୍କୃତିକୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇ ପର୍ଯ୍ୟଟକଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ।Every January, the Odisha Tourism Department organizes the Rajarani Music Festival — a major cultural event. Over three days, renowned classical musicians and dancers from across India perform. The festival features Odissi dance, Hindustani and Carnatic classical music. The illuminated temple backdrop at night creates a magical atmosphere. This festival celebrates Odisha’s artistic heritage and attracts tourists and culture enthusiasts from around the world.
ଦର୍ଶନ ସୂଚନାVisitor Information
ରାଜାରାଣୀ ମନ୍ଦିର ଭୁବନେଶ୍ୱର ପୁରୁଣା ନଗରରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସୁନ୍ଦର ବାଗାନ ମଧ୍ୟରେ। ଅକ୍ଟୋବରରୁ ମାର୍ଚ୍ଚ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ସମୟ। ବିଜୁ ପଟ୍ଟନାୟକ ଅନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ବିମାନବନ୍ଦରଠାରୁ ୪ କି.ମି. ଓ ରେଳ ଷ୍ଟେସନଠାରୁ ୫ କି.ମି.। ନିକଟରେ ମୁକ୍ତେଶ୍ୱର ମନ୍ଦିର, ଲିଙ୍ଗରାଜ ମନ୍ଦିର, ବିନ୍ଦୁ ସାଗର, ଓ ଉଦୟଗିରି-ଖଣ୍ଡଗିରି ଗୁମ୍ଫା ଅଛନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ସମୟରେ ପଥରର ସୁନେଲି-ଲାଲ ରଙ୍ଗ ବିଶେଷ ଆକର୍ଷଣୀୟ। ASI ଟିକେଟ ଆବଶ୍ୟକ। ଆଲୋକ ଚିତ୍ରଣ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ।Rajarani Temple is located in Bhubaneswar’s Old Town, surrounded by beautiful gardens. October to March is the best time to visit. It is 4 km from Biju Patnaik International Airport and 5 km from the railway station. Nearby attractions include Mukteshvara Temple, Lingaraja Temple, Bindu Sagar Lake, and Udayagiri-Khandagiri Caves. At sunrise and sunset, the golden-red sandstone glows beautifully. An ASI entry ticket is required. The temple is excellent for photography.