ସମ୍ବଲପୁରୀ ନୃତ୍ୟ: ଓଡ଼ିଶାର ଲୟSambalpuri Dance: The Rhythm of Odisha
ସମ୍ବଲପୁରୀ ନୃତ୍ୟ ଓଡ଼ିଶାର ସବୁଠାରୁ ଜୀବନ୍ତ ଲୋକନୃତ୍ୟ। ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ଏହି ନୃତ୍ୟ ଡମ୍କା, ନିଶାନ ଓ ମାଦଳ ବାଦ୍ୟ ସହ ପ୍ରଦର୍ଶିତ ହୁଏ। ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳା ଉଭୟ ଏହି ନୃତ୍ୟରେ ଭାଗ ନେନ୍ତି।Sambalpuri dance is the most vibrant folk dance of Odisha. This dance from Western Odisha is performed with dhol, nishan, and mardala instruments. Both men and women participate in this dance.
ବେଶଭୂଷା ଓ ବାଦ୍ୟCostumes and Instruments
ମହିଳାମାନେ ରଙ୍ଗବେଶ ଶାଡ଼ି ଓ ଗହଣା ପିନ୍ଧନ୍ତି, ପୁରୁଷମାନେ ଧୋତି ଓ ଗମୁଛା। ଡମ୍କା ବାଦ୍ୟର ତାଳରେ ନୃତ୍ୟ ଚାଲେ। ନୁଆଖାଇ ଓ ରାସରକେଲି — ଏହି ଦୁଇଟି ପ୍ରକାର ପ୍ରମୁଖ।Women wear colorful sarees and jewelry, men wear dhotis and gamuchha. The dance follows the rhythm of the dhol. Nuakhai and Rasarkeli are two major types.
ଇତିହାସ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତିHistory and Origin
ସମ୍ବଲପୁରୀ ନୃତ୍ୟର ମୂଳ ସମ୍ବଲପୁର ଜିଲ୍ଲାରେ ରହିଛି। ଏହା ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଚାଷୀ ସମାଜରେ ପ୍ରବାହିତ ହୋଇଆସୁଛି। ଉତ୍ସବ, ବିବାହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶୁଭ ଅବସରରେ ଏହି ନୃତ୍ୟ ପରିବେଷଣ କରାଯାଏ। ଡଃ ଏମ୍.ପି. ମିଶ୍ରଙ୍କ ୧୯୮୨ ମସିହାର ଗବେଷଣା ଅନୁସାରେ, ଏହି ନୃତ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳରେ ସାମୂହିକ ଆନନ୍ଦ, ପ୍ରେମ ଓ ଭକ୍ତିର ସ୍ୱତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି ଥିଲା।Sambalpuri dance traces its roots to Sambalpur district. It has been passed down through generations among agricultural communities. This dance is performed during festivals, weddings, and auspicious occasions. According to Dr. M.P. Misra’s 1982 research work “Sambalpuri Palli Nrutya,” these dances were spontaneous expressions of collective joy, love, and devotion in rural society.
ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ବରଗଡ଼, ଝାରସୁଗୁଡ଼ା, ସମ୍ବଲପୁର, ସୁନ୍ଦରଗଡ଼, ଦେବଗଡ଼, ବଲାଙ୍ଗୀର, ସୋନପୁର, କଳାହାଣ୍ଡି ଓ ନୂଆପଡା ଜିଲ୍ଲାରେ ଏହି ନୃତ୍ୟ ଲୋକପ୍ରିୟ। ଏହା ସମଗ୍ର ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶା ଅଞ୍ଚଳର ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟର ପ୍ରତୀକ।This dance is popular across the districts of Western Odisha including Bargarh, Jharsuguda, Sambalpur, Sundergarh, Deogarh, Bolangir, Sonepur, Kalahandi, and Nuapada. It is a symbol of cultural identity for the entire Western Odisha region.
ସମ୍ବଲପୁରୀ ନୃତ୍ୟର ପ୍ରକାରଭେଦTypes of Sambalpuri Dance
୧. ଦଳଖାଇ ନୃତ୍ୟ1. Dalkhai Dance
ଦଳଖାଇ ସମ୍ବଲପୁରୀ ନୃତ୍ୟର ସବୁଠାରୁ ଲୋକପ୍ରିୟ ରୂପ। ଦସରା ଓ ଭାଇଜୁଣ୍ଟିଆ ପରି ଉତ୍ସବରେ ଯୁବତୀମାନେ ଏହି ଦ୍ରୁତଗତି ନୃତ୍ୟ ପରିବେଷଣ କରନ୍ତି। ପୁରୁଷମାନେ ବାଦ୍ୟ ବଜାଇ “ଦଳଖାଇ ରେ!” ଧ୍ୱନୀରେ ସାଥ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି। ଏହା ସମୂହ ନୃତ୍ୟ ଯେଉଁଥିରେ ଗୋଲାକାର ଓ ଧାଡ଼ି ସୃତି ଦେଖାଯାଏ।Dalkhai is the most popular form of Sambalpuri dance. Young women perform this fast-paced dance during festivals like Dussehra and Bhaijuntia. Men accompany with instruments and spirited chanting of “Dalkhai re!” It is a group dance featuring circular and line formations.
୨. କର୍ମ ନୃତ୍ୟ2. Karma Dance
କର୍ମ ନୃତ୍ୟ ଏକ ଆଦିବାସୀ ନୃତ୍ୟ ଯାହା କର୍ମ ଉତ୍ସବ ସମୟରେ ପରିବେଷଣ ହୁଏ। ଏହା କରମ ଗଛକୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇବାକୁ କରାଯାଏ। ନର୍ତ୍ତକୀମାନେ ଗୋଲାକାର ସୃତିରେ ନାଚନ୍ତି ଯାହା ଉର୍ବରତା, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ପରିବେଶ ସନ୍ତୁଳନର ପ୍ରତୀକ।Karma dance is a tribal dance performed during the Karma festival to honor the Karam tree. Dancers perform in circular formation symbolizing fertility, prosperity, and ecological balance.
୩. ରାସରକେଲି ଓ ଜଇଫୁଳ3. Rasarkeli and Jaiphula
ରାସରକେଲି ଓ ଜଇଫୁଳ ହେଉଛି ହାସ୍ୟମୟ ଓ ରୋମାଣ୍ଟିକ ନୃତ୍ୟ। ଏଥିରେ ବାଳକ ଓ ବାଳିକାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହାସ୍ୟମୟ ସଂଳାପ ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ଗ୍ରାମାଞ୍ଚଳ ଜୀବନର ମନୋରଞ୍ଜକ ପକ୍ଷକୁ ଦର୍ଶାଏ।Rasarkeli and Jaiphula are lighthearted and romantic dances depicting flirtatious exchanges between boys and girls, highlighting the playful side of village life.
୪. ହୁମୋ ଓ ମଇଲା ଯାଦା4. Humo and Maila Jada
ଏହି ନୃତ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ଆନୁଷ୍ଠାନିକ। ବିବାହ, ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ରମରେ ପରିବେଷଣ ହୁଏ। ଏହା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅର୍ପଣ ଓ ସାମାଜିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧର ପ୍ରତୀକ।These dances are more ceremonial, performed during marriages, rituals, and religious functions. They symbolize spiritual offerings and social values.
୫. ନଚ୍ଚିଆ ଓ ବାଜ୍ନିଆ5. Nachnia and Bajnia
ନଚ୍ଚିଆ ଏକ ପେଶାଦାର ନୃତ୍ୟ ଶୈଳୀ ଏବଂ ବାଜ୍ନିଆ ବାଦ୍ୟବାଦକଙ୍କ ନୃତ୍ୟ। ଏହି ଦୁଇଟି ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ଅନନ୍ୟ ପରମ୍ପରା। ମେଲାଜଡା ଅନ୍ୟ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶୈଳୀ ଯାହା ସାମୂହିକ ଉତ୍ସବରେ ଦେଖାଯାଏ।Nachnia is a professional dance style and Bajnia is the dancers’ style with musicians. Both are unique traditions of Western Odisha. Maelajada is another prominent style seen in community celebrations.
ସମ୍ବଲପୁରୀ ନୃତ୍ୟର ବେଶଭୂଷାCostumes of Sambalpuri Dance
ସମ୍ବଲପୁରୀ ନୃତ୍ୟର ବେଶଭୂଷା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକର୍ଷଣୀୟ। ମହିଳାମାନେ ସମ୍ବଲପୁରୀ ଶାଡ଼ି (ବନ୍ଧ କାମର ଟାଇ-ଆଣ୍ଡ-ଡାଇ ଶାଡ଼ି), କଞ୍ଚୁଳ (ବ୍ଲାଉଜ୍), ରୂପା ଗହଣା, ବାଳା, ନାକଫୁଲ ଓ ଗୁନ୍ଘୁରୁ (ପାଦର ଘୁଙ୍ଗୁର) ପିନ୍ଧନ୍ତି। ପୁରୁଷମାନେ ଧୋତି, ଗମୁଛା (ସମ୍ବଲପୁରୀ ପ୍ରିଣ୍ଟରେ) ଓ ପଗା ପିନ୍ଧନ୍ତି।Sambalpuri dance costumes are visually stunning. Women wear Sambalpuri sarees (tie-and-dye bandha work), kanchula (blouse), silver jewelry, bangles, nose ring, and ghungroo (ankle bells). Men wear dhoti, gamuchha (in Sambalpuri prints), and pagha (headgear).
ଏହି ବସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ — ଏହା ସାଂସ୍କୃତିକ ପରିଚୟ ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଶିଳ୍ପକଳାର ପ୍ରତୀକ। ଲାଲ, ହଳଦିଆ ଓ ସବୁଜ ରଙ୍ଗ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ବ୍ୟବହୃତ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶାଡ଼ି ଅଞ୍ଚଳର ବୟନକାରମାନେ ହାତରେ ବୁଣନ୍ତି।These costumes are not just about beauty — they symbolize cultural identity and local craftsmanship. Red, yellow, and green colors are most used. Each saree is handwoven by regional weavers.
ସଙ୍ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରMusic and Instruments
ସମ୍ବଲପୁରୀ ସଙ୍ଗୀତରେ “ଦୁଲଦୁଲି” ବାଦ୍ୟବୃନ୍ଦ ବିଶେଷ। ଏହା ଢୋଲ, ନିସାନ, ତାସା, ଝାଞ୍ଜ, ଦଣ୍ଡୁଆ ଢୋଲ, ମଣ୍ଡଳ ଓ ମୋହୁରୀ ବାଦ୍ୟର ସମ୍ମିଳନ। ଏହି ବିରଳ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ ପଶ୍ଚିମ ଓଡ଼ିଶାର ଲୋକସଙ୍ଗୀତର ବିଶେଷତା। ମୋହୁରୀ ଏକ ପବନ ବାଦ୍ୟ ଯାହା ସୁରର ମଧୁରତା ଆଣେ।Sambalpuri music features the “Dulduli” orchestra combining instruments like Dhol, Nisan, Tasha, Jhanj, Dandua Dhol, Mandal, and Muhuri. These rare instruments are unique to Western Odisha’s folk music. Muhuri is a wind instrument that brings melodic sweetness.
ଢୋଲ ହେଉଛି ମୁଖ୍ୟ ତାଳବାଦ୍ୟ। ନିସାନ ଏକ ବଡ଼ ଢୋଲ ଯାହା ଗମ୍ଭୀର ଶବ୍ଦ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ମଣ୍ଡଳ ଏକ ଛୋଟ ଢୋଲକ ଏବଂ ତାସା ଧାତବ ଘଣ୍ଟା। ଏହି ସମସ୍ତ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ମିଳିତ ହୋଇ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଶବ୍ଦମୟ ପରିବେଶ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।Dhol is the main rhythmic instrument. Nisan is a large drum producing deep sounds. Mandal is a small drum and Tasha is a metallic percussion. Together these instruments create a mesmerizing sonic experience.
ସାଂସ୍କୃତିକ ମହତ୍ୱCultural Significance
ସମ୍ବଲପୁରୀ ନୃତ୍ୟ କେବଳ ମନୋରଞ୍ଜନ ନୁହେଁ — ଏହା ପରିଚୟ, ଗର୍ବ ଓ ପରମ୍ପରାର ପ୍ରତୀକ। ଏହା ଚାଷ ଚକ୍ର, ଋତୁ ଉତ୍ସବ ଓ ଧାର୍ମିକ ଭକ୍ତିକୁ ପ୍ରତିଫଳିତ କରେ। ନୁଆଖାଇ (ନୂଆ ଫସଲ ଉତ୍ସବ) ଏବଂ ଦଶହରା ଏହି ନୃତ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ ଅବସର।Sambalpuri dance is not just entertainment — it is a symbol of identity, pride, and tradition. It reflects agricultural cycles, seasonal festivals, and religious devotion. Nuakhai (new harvest festival) and Dussehra are the main occasions for these dances.
ଏହି ନୃତ୍ୟ ପୁରୁଷ ଓ ମହିଳାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମାନତା ଦର୍ଶାଏ। ଉଭୟ ଏକାଠି ନାଚନ୍ତି, ଏକାଠି ଗୀତ ଗାଆନ୍ତି। ଏହା ସାମାଜିକ ସଦ୍ଭାବ, ମୌଖିକ କାହାଣୀ ଓ ପିଢ଼ି ପରେ ପିଢ଼ି ଜ୍ଞାନ ଆଦାନପ୍ରଦାନର ମାଧ୍ୟମ।This dance shows equality between men and women. Both dance together and sing together. It is a medium for social harmony, oral storytelling, and intergenerational knowledge transfer.
ବିଶ୍ୱ ସ୍ତରରେ ସ୍ୱୀକୃତିGlobal Recognition
ସମ୍ୱଲପୁରୀ ନୃତ୍ୟ ବର୍ତ୍ତମାନ ଭାରତ ବାହାରେ ମଧ୍ୟ ପହଞ୍ଚିଛି। ଆନ୍ତର୍ଜାତୀୟ ଉତ୍ସବ, ସାଂସ୍କୃତିକ ଆଦାନପ୍ରଦାନ ଓ ଡିଜିଟାଲ ପ୍ଲାଟଫର୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହା ନୂଆ ଦର୍ଶକଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରୁଛି। ସୋସିଆଲ ମିଡିଆରେ ସମ୍ବଲପୁରୀ ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ ଭିଡିଓ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ବ୍ୟକ୍ତି ଦେଖୁଛନ୍ତି।Sambalpuri dance has now reached beyond India. Through international festivals, cultural exchanges, and digital platforms, it is attracting new audiences. Sambalpuri songs and dance videos are viewed by millions on social media.
