ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ ଭାରତର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ଭକ୍ତିମୟ ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ନୃତ୍ୟ ଶୈଳୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅନ୍ୟତମ। ଖ୍ରୀଷ୍ଟପୂର୍ବ ଦ୍ୱିତୀୟ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଭରତମୁନିଙ୍କ ନାଟ୍ୟଶାସ୍ତ୍ରରେ ଏହାର ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ ଏବଂ ଉଦୟଗିରି, ଖଣ୍ଡଗିରି ଓ କୋଣାର୍କର ମନ୍ଦିର ଭିତ୍ତିରେ ନର୍ତ୍ତକୀ ଓ ନର୍ତ୍ତକ ମୂର୍ତ୍ତି ଏହାର ଗଭୀର ଐତିହ୍ୟକୁ ପ୍ରମାଣ କରନ୍ତି। ମୂଳତଃ ଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିର, ପୁରୀ ଏବଂ ଶୈବ ମଠ ମାନଙ୍କରେ ମହାରୀ ଓ ଦେବଦାସୀ ପରମ୍ପରା ସହିତ ଏହି ନୃତ୍ୟ ଜଡ଼ିତ। ଦେବଦାସୀମାନେ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ନିବେଦନ କରିବା ପାଇଁ ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ ପରିବେଷଣ କରୁଥିଲେ। ଓଡ଼ିଶାର କଳା, ସଂସ୍କୃତି ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତାର ଏହା ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରତୀକ।Odissi is one of India’s oldest and most devotional classical dance traditions. References to it appear in Bharata Muni’s Natya Shastra from the 2nd century BC, and sculptural evidence of dancers on the walls of Udayagiri, Khandagiri, and Konark temples confirm its ancient heritage. Originally associated with the Mahari and Devadasi traditions of the Jagannath Temple in Puri and Shaiva maths, Devadasis performed songs and dances as offerings to Vishnu and Shiva. Odissi is a living symbol of Odisha’s art, culture, and spirituality.
ଓଡ଼ିଶାର କଳା ଓ ସଂସ୍କୃତି: ଏକ ସମୃଦ୍ଧ ଐତିହ୍ୟ | Art and Culture of Odisha
ଓଡ଼ିଶାର ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟ: ପର୍ବ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ପରମ୍ପରା | Cultural Heritage of Odisha
ତ୍ରିଭଙ୍ଗୀ ଓ ମୁଦ୍ରାTribhangi Posture & Mudras
ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ସବୁଠାରୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ବିଶେଷତା ହେଉଛି ତ୍ରିଭଙ୍ଗୀ — ଦେହର ତିନୋଟି ସ୍ଥାନରେ ବଙ୍କା: ମୁଣ୍ଡ, ଛାତି ଓ କଟି। ଏହା ଶିଳ୍ପ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟର ଏକ ଅନନ୍ୟ ପ୍ରକାଶ। କୋଣାର୍କର ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିରର ଅରୁଣ ସ୍ତମ୍ଭ ଉପରେ ଖୋଦିତ ନର୍ତ୍ତକୀ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଏହି ଭଙ୍ଗି ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ। ଓଡ଼ିଶୀରେ ଚଉକ (ଚାରୋଟି ବଙ୍କା) ମଧ୍ୟ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ — ଗୋଡ଼, କଟି, ଛାତି ଓ ମୁଣ୍ଡ। ଏହା ଛଡ଼ା ୬୪ଟି ମୌଳିକ ମୁଦ୍ରା (ହସ୍ତ ଓ ଅଙ୍ଗ ଭଙ୍ଗି) ଓ ବିଭିନ୍ନ ନାଟ୍ୟ (ନୃତ୍ୟ ପଦକ୍ଷେପ) ଏହି କଳାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାଷାଗତ ଓ ପ୍ରକାଶାତ୍ମକ କରିଥାନ୍ତି। ମୁଦ୍ରା ମାଧ୍ୟମରେ ନର୍ତ୍ତକୀ କାହାଣୀ, ଭାବ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ଲୀଳାକୁ ଦର୍ଶକଙ୍କ ନିକଟରେ ପ୍ରକାଶ କରିପାରନ୍ତି।The most distinctive feature of Odissi is the tribhangi — a graceful three-bend stance of the head, torso, and hip. This is a unique expression of sculptural beauty, vividly visible in the dancer figures carved on the Aruna Stambha of the Konark Sun Temple. Odissi also uses the chauk (square stance) involving legs, waist, chest, and head. Additionally, 64 basic mudras (hand and body gestures) and various natya (dance steps) make this art form deeply expressive and communicative. Through mudras, the dancer conveys stories, emotions, and divine pastimes to the audience.
ପ୍ରମୁଖ ନର୍ତ୍ତକ ଓ ଗୁରୁRenowned Dancers & Gurus
ଗୁରୁ କେଳୁଚରଣ ମହାପାତ୍ର ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ପୁନରୁଜ୍ଜୀବନ ଓ ବିଶ୍ୱମାନଚିତ୍ରରେ ପହଞ୍ଚାଇବାରେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଭୂମିକା ନିଭାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କ ନୃତ୍ୟ ଶୈଳୀ, ରଚନା ଓ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରଣାଳୀ ଆଜି ମଧ୍ୟ ଓଡ଼ିଶୀ ପ୍ରଶିକ୍ଷଣର ଆଧାର। ପଦ୍ମଶ୍ରୀ, ପଦ୍ମଭୂଷଣ ଓ କାଳିଦାସ ସମ୍ମାନରେ ସମ୍ମାନିତ ଗୁରୁ କେଳୁଚରଣ ମହାପାତ୍ର ୨୦୦୪ରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ। ସଞ୍ଜୁକ୍ତା ପାଣିଗ୍ରାହୀ ଓଡ଼ିଶୀର ଅନ୍ୟତମ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନର୍ତ୍ତକୀ ଥିଲେ, ଯାଙ୍କ ଅଭିନୟ ଶୈଳୀ ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରଶଂସିତ। ସୋନଲ ମାନସିଂ ମଧ୍ୟ ଓଡ଼ିଶୀର ପ୍ରଚାରରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ ଭୂମିକା ନିଭାଇଛନ୍ତି ଏବଂ ପଦ୍ମ ବିଭୂଷଣ ସମ୍ମାନରେ ସମ୍ମାନିତ। ଏହା ଛଡ଼ା ଗୁରୁ ପଙ୍କଜ ଚରଣ ଦାସ, କେଳୁଚରଣ ମହାପାତ୍ରଙ୍କ ଶିଷ୍ୟା ଲୋପାମୁଦ୍ରା ମହାନ୍ତି, ସୁଚେତା ବାନେର୍ଜୀ ପ୍ରମୁଖ ଶିଳ୍ପୀ ଓଡ଼ିଶୀକୁ ନୂଆ ଉଚ୍ଚତାରେ ପହଞ୍ଚାଇଛନ୍ତି।Guru Kelucharan Mohapatra played the greatest role in reviving Odissi and taking it to the world stage. His dance style, compositions, and teaching methodology remain the foundation of Odissi training today. Honoured with Padma Shri, Padma Bhushan, and the Kalidas Samman, Guru Kelucharan Mohapatra passed away in 2004. Sanjukta Panigrahi was one of Odissi’s greatest dancers, whose abhinaya style earned worldwide acclaim. Sonal Mansingh has also played a vital role in promoting Odissi and has been honoured with the Padma Vibhushan. Other notable artists like Guru Pankaj Charan Das, Lopamudra Mohanty, and Sucheta Banerjee have taken Odissi to new heights.
ଓଡ଼ିଶୀ ସଂଗୀତ, ବେଶଭୂଷା ଓ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରMusic, Costumes & Instruments
ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ସଂଗୀତ ଓଡ଼ିଆ ରାଗ ଉପରେ ଆଧାରିତ — ଯାହା ହିନ୍ଦୁସ୍ତାନୀ ଓ କର୍ଣ୍ଣାଟକ ସଂଗୀତର ମିଶ୍ରଣରୁ ଉଦ୍ଭବ। ମର୍ଦ୍ଦଳ (ପଖାବାଜ୍ ସଦୃଶ ଢୋଲକ) ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟର ମୁଖ୍ୟ ବାଦ୍ୟ, ଏହା ଛଡ଼ା ସୀତାର, ବାଉଁଶୀ (ବାଂସୁରୀ), ବୀଣା ଓ ବିଭିନ୍ନ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହୃତ। ନର୍ତ୍ତକୀଙ୍କ ପିଲି ରଙ୍ଗର ସିଲ୍କ ସାରୀ, ଅଳକା (କପଡ଼ା ଗୁଣ୍ଡି), ଘୁଙ୍ଗୁର ଏବଂ କେଶରେ କମଳ ଫୁଲ ଓ ମୁକୁଟ ପରିଧାନ କରାଯାଏ। ପୁରୁଷ ନର୍ତ୍ତକମାନେ ଧୋତି ଓ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ପରିଧାନ କରିଥାନ୍ତି। ବେଶଭୂଷା ମନ୍ଦିର ଶିଳ୍ପରୁ ପ୍ରେରଣା ନେଇ ଡିଜାଇନ୍ ହୋଇଛି।Odissi dance music is based on Odia ragas — a unique blend of Hindustani and Carnatic classical music. The mardala (similar to pakhawaj) is the primary percussion instrument, accompanied by sitar, bansuri (flute), veena, and other instruments. The female dancer wears a specially pleated silk saree, an alaka (fabric fan at the waist), ghungroo (ankle bells), and her hair is adorned with lotus flowers and a decorative crown. Male dancers wear a dhoti and upper garment. The costumes are inspired by temple sculptures.
ଆଧୁନିକ ଓଡ଼ିଶୀ ଓ ବିଶ୍ୱରେ ପ୍ରଚାରModern Odissi & Global Reach
ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ ଆଜି ବିଶ୍ୱର ପ୍ରମୁଖ ସ୍ଟେଜଗୁଡ଼ିକରେ ପରିବେଷିତ ହେଉଛି — ଆମେରିକା, ୟୁରୋପ, ଜାପାନ ଓ ଅଷ୍ଟ୍ରେଲିଆରେ ଓଡ଼ିଶୀ ଏକାଡେମୀ ଓ ଶିକ୍ଷା କେନ୍ଦ୍ର ଖୋଲାଯାଇଛି। UNESCO ଦ୍ୱାରା ଅମୂର୍ତ୍ତ ସାଂସ୍କୃତିକ ଐତିହ୍ୟ (Intangible Cultural Heritage) ଭାବରେ ମାନ୍ୟତା ପାଇବା ପାଇଁ ଭାରତ ସରକାର ଓ ଓଡ଼ିଶା ସରକାର ପ୍ରୟାସ କରୁଛନ୍ତି। ଓଡ଼ିଶା ସରକାରଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ପ୍ରତିବର୍ଷ ଓଡ଼ିଶୀ ନୃତ୍ୟ ଉତ୍ସବ ଆୟୋଜିତ ହେଉଛି ଏବଂ ଯୁବ ପ୍ରଜନ୍ମଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଓଡ଼ିଶୀ ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ବଢ଼ୁଛି। ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ଗର୍ବ ଏବଂ ଭାରତୀୟ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ଅମୂଲ୍ୟ ନିଧି।Today, Odissi is performed on major stages worldwide — academies and training centres have opened in America, Europe, Japan, and Australia. The Government of India and Odisha are pursuing UNESCO Intangible Cultural Heritage status for Odissi. The Odisha government organises the annual Odissi Dance Festival, and interest in Odissi among young generations is growing. It is the pride of Odisha and an invaluable treasure of Indian culture.